Langer werken onvermijdelijk: oordeelkundige voorbereiding vereist

Langer werken: er is geen weg naast. Structurele veranderingen dringen zich op. Die moeten een leeftijdsvriendelijke arbeidsmarkt opleveren die voor iedereen, ook de werknemer, zal renderen. Langer werken kan en hoeft geen achteruitgang te zijn, meent denktank Itinera, die met een actieplan uitpakt dat een aantal maatregelen op korte en middellange termijn omvat.

België bengelt, zoals bekend, al jaren aan de staart van het peloton als het aankomt op tewerkstelling van oudere werknemers, in het bijzonder van 55-plussers.

Nagenoeg twee derden van alle 55-plussers in ons land is niet actief: werkloos aan de zijlijn, geparkeerd in een of ander stelsel zoals het brugpensioen, of gewoon inactief en teruggetrokken uit de (witte) economie - al dan niet met (vervroegd) pensioen.

Daartegenover staat een demografie waarbij de levenverwachting elk jaar met bijna een seizoen stijgt en het aantal jongeren - in verhouding tot de ouderen - afneemt: van 4 jongeren voor 1 oudere in 1990 tot 3 jongeren voor 2 ouderen in 2050.

En dat terwijl de jongeren instaan voor de financiering van de pensioenen en de gezondheidszorg voor de ouderen.

Er is dus geen ontsnappen aan: we moeten langer werken om de arbeidsmarkt niet te wurgen en  de sociale zekerheid niet te kelderen in het moeras van de vergrijzing.

Geen nood aan nieuw Generatiepact

De marginalisering van oudere werknemers op de Belgische arbeidsmarkt dateert niet van gisteren, de noodzaak om er iets aan te doen evenmin.

Aan degelijke analyses met coherente voorstellen, ontbreekt het niet. Het Generatiepact was geen succes.

De crisis heeft de oudere werknemers bij herstructureringen opnieuw in de vuurlinie gezet. Een nieuw Generatiepact is derhalve niet nodig.

De beleidsuitdaging ligt veel meer in het keren van de grondoorzaken van de achterstelling van de ouderen op de arbeidsmarkt.

Structurele ingrepen vereist

Duidelijk is dat het schip van de arbeidsmarkt tot een koerswijziging gedwongen wordt. Daarin zal het gestuwd worden door de stroom van de demografie.

Naarmate de veroudering van de bevolking zich doorzet, wordt het proces van langer werken steeds meer natuurlijk. Zich daarop voorbereiden is in ieders belang.

Het Itinera Institute stelt voor om zowel structurele hervormingen door te voeren, die permanent zijn maar slechts geleidelijk aan uitwerking krijgen, als tijdelijke ingrepen die onmiddellijk ingaan met uiteindelijk uitdoven.

Structurele hervormingen voor geleidelijke invoering

• Evolueer naar een ander en flexibeler loopbaanmodel, met een individuele loopbaanrekening en loopbaanplanning, bevorderd door aangepaste arbeidswetgeving. Langer werken vergt een ander carrièrepad, dat meer “ups and downs” kan kennen en dat mensen meer inzetbaar houdt voor de arbeidsmarkt.
• Evolueer naar een andere loonmodel, dat de automatische band tussen loon en anciënniteit afbouwt over een termijn van vijf jaren. Door de loonevolutie beter te koppelen aan productiviteit zal men meer verdienen op jongere leeftijd en meer tewerkstellingskansen hebben op latere leeftijd.
• Evolueer naar een ander ontslagmodel, met een pijler opzegtermijn en een pijler loopbaan: geïndividualiseerde hefbomen voor een nieuwe job. Het eenheidsstatuut voor arbeiders en bedienden is dé historische opportuniteit om het ontslagrecht aldus te moderniseren.
• Bouw stelsels van vervroegde uitkering geleidelijk af en vermijd oneigenlijk gebruik van verlofstelsels.
• Ondersteun langer werken in het pensioensysteem, door o.a. een bonus/malus, toelating van cumul, beperking van gelijkgestelde periodes, een slimme verhoging van de pensioenleeftijd (notionele rekening) en een veralgemening van de aanvullende pensioenen in de tweede pijler.

Tijdelijke hervormingen voor onmiddellijk rendement

Vandaag is de vergrijzing op de arbeidsmarkt een feit. België heeft niet langer de luxe van de tijd.

Er moet overwogen worden om de volgende jaren ook tijdelijke maatregelen te nemen die onmiddellijk impact hebben op de bestaande scheeftrekkingen in afwachting van een leeftijdsvriendelijke arbeidsmarkt.

Itinera stelt een aantal tijdelijke hervormingen voor:

• Verminder selectief sociale bijdragen voor tewerkstelling voor oudere werknemers.
• Verhoog sociale bijdragen op uitkeringen voor inactiviteit.
• Verhoog de ontslagkost voor oudere werknemers door internalisering van de kost voor de samenleving als werkgevers te weinig inspanning doen voor wedertewerkstelling, in het bijzonder bij herstructurering.
• Doe een extra inspanning voor slimme activering voor ouderen, met gebruik van het budget van de werkloosheidsuitkering waar nodig.
• Forceer een cultuuromslag door een sterke publieke campagne met inbreng van stakeholders.

(Bovenstaande bijdrage kwam tot stand in samenwerking met Itinera Institute. Meer info: www.itinerainstitute.org).